۱۷ اسفند ۱۴۰۴-کانون حقوق بشر ایران
کانون حقوق بشر ایران، یکشنبه ۱۷ اسفندماه ۱۴۰۴ – پس از مرگ خامنهای و فروپاشی ساختار ولایت فقیه و در شرایطی که انقلاب مردم در آستانه پیروزی نهایی و برقراری یک جمهوری دموکراتیک قرار گرفته، روز جهانی زن بهانهای برای بررسی نقش زنان در این مبارزه است. از نخستین روزهای روی کار آمدن خمینی، زنان هدف تبعیضها، محدودیتها و حملات سازمانیافته قرار گرفتند. این فشارها با سیاستهای سرکوبگرانه نهادهای حاکم تشدید شد.
با وجود این شرایط، زنان ایرانی مبارزه علیه تبعیض و سرکوب را متوقف نکردند. آنان در اعتراضها و قیامهای مختلف حضور داشتند و در بسیاری موارد نقش تعیینکننده یا هدایتکننده ایفا کردند. هرچه رهبران و پیروان ساختار حاکم سیاستهای ضدزن را تشدید کردند، زنان و دختران ایرانی نیز با جسارت بیشتری در برابر فشارها ایستادند. آنان در برابر زورگویی نهادهای سرکوبگر تسلیم نشدند و هزینههای سنگینی پرداختند. این هزینهها شامل زندان، شکنجه، اعدام و کشتار خیابانی بود. با این حال، حضور زنان در اعتراضها و حرکتهای اجتماعی ادامه یافت.
در یکصد سال گذشته وضعیت زنان در بسیاری حوزهها بهبود یافته است. این پیشرفتها نتیجه مستقیم مبارزات و تلاشهای خود زنان در جامعه بوده است. با وجود این پیشرفتها، هنوز فاصله قابل توجهی تا دستیابی به وضعیت مطلوب و برابری کامل حقوق زنان وجود دارد.
روز جهانی زن؛ نقطه عطفی در تاریخ مبارزات زنان
۸ مارس که به عنوان روز جهانی زن شناخته میشود، در ابتدای قرن بیستم و در سال ۱۹۰۹ نامگذاری شد. ریشه این روز به مبارزه زنان کارگر نساجی شیکاگو در سال ۱۸۵۷ بازمیگردد. نامگذاری این روز به عنوان روز جهانی زن به یک سرفصل تاریخی تبدیل شد. بسیاری از پژوهشگران تاریخ زنان را به دو دوره پیش و پس از این رویداد تقسیم میکنند. پیش از شکلگیری روز جهانی زن، زنان در بسیاری از کشورهای جهان از ابتداییترین حقوق اجتماعی محروم بودند. حق رأی، حق مالکیت و دستمزد برابر در بسیاری از جوامع وجود نداشت
پیشرفتهای زنان پس از شکلگیری روز جهانی زن
پس از شکلگیری روز جهانی زن و در نتیجه مبارزات و فداکاریهای گسترده، حقوق زنان به تدریج در بسیاری کشورها پذیرفته شد. بخش مهمی از محدودیتها کاهش یافت و برخی حقوق زنان به قوانین رسمی تبدیل شد. این روند در یک قرن گذشته به پیشرفتهای قابل توجهی منجر شد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، زنان توانستهاند به بالاترین مناصب حکومتی دست یابند. این مناصب شامل ریاست دولت، ریاست پارلمان و مدیریت نهادهای قضایی است. میزان حضور زنان در چنین موقعیتهایی اغلب به عنوان شاخصی برای سنجش پیشرفت سیاسی و اجتماعی کشورها در نظر گرفته میشود.
روز جهانی زن، چالشهای باقیمانده در مسیر برابری
با وجود دستاوردهای مهم، روز جهانی زن همچنان یادآور فاصله موجود تا دستیابی به برابری کامل است. این پیشرفتها در همه کشورها یکسان نیست. در بسیاری از مناطق جهان، بهویژه برخی کشورهای آفریقایی و جوامع بنیادگرا، زنان هنوز از حقوق بنیادین محروم هستند. در برخی موارد، زنان همچنان با محدودیتهای شدید روبهرو هستند و حتی مانند افراد تحت تملک با آنها رفتار میشود. حتی در کشورهایی که برابری حقوق زن و مرد در قانون ثبت شده است، در عمل این برابری به طور کامل اجرا نمیشود. مشارکت زنان در هدایت سیاسی جامعه همچنان محدود است. علاوه بر این، نگاه مالکیت بر جسم و زندگی زنان در بخشهایی از جامعه باقی مانده است. این دیدگاه در موارد بسیاری به خشونت علیه زنان منجر میشود. آمار بالای خشونت علیه زنان در بسیاری کشورها نشان میدهد که مسیر تحقق اهداف روز جهانی زن همچنان ادامه دارد.
روز جهانی زن، سرکوب زنان معترض در دوران پهلوی
چه در دوره رضاشاه و چه در دوره محمدرضا پهلوی، زنان نقش ناچیزی در مدیریت سیاسی و رهبری جامعه داشتند. حضور زنان در ساختار قدرت بسیار محدود بود. در دوره رضاشاه زنان از حق رأی برخوردار نبودند. سیاست کشف حجاب نیز به عنوان شکلی از پوشش اجباری بر زنان اعمال شد. بخش قابل توجهی از زنان جامعه با این سیاست مخالفت داشتند. برخی از آنان در واکنش به این سیاست خانهنشین شدند و از حضور در عرصه اجتماعی خودداری کردند. در نتیجه، بخشی از زنان از حقوق اولیه اجتماعی محروم ماندند. حق رأی زنان نیز سالها بعد اعطا شد.
در بررسیهای مرتبط با روز جهانی زن، موضوع سرکوب زنان معترض نیز مطرح میشود. در دوره محمدرضا پهلوی زنان مخالف نیز با بازداشت، شکنجه و قتل مواجه شدند. زنان مبارزی که توسط ساواک شاه دستگیر، اعدام یا زیر شکنجه به قتل رسیدند. همچنین باید به یاد داشت، در طول پنجاه سال حکومت پهلوی، تعداد ۲ زن به مقام وزارت رسیدند. تعداد زنان در مجلس نیز بسیار محدود باقی ماند. این موضوع نشاندهنده مشارکت پایین زنان در ساختار رسمی قدرت بود. محمدرضا پهلوی در مصاحبهای با یک خبرنگار خارجی اعلام کرد که زنان شایستگی حضور در پستهای بالاتر را ندارند. او همچنین اعتقادی به برابری حقوق زن و مرد نداشت. این سخنان در حالی مطرح شد که همسر او فرح نیز در همان مصاحبه حضور داشت. خبرنگار خارجی نیز به این موضوع اشاره کرد.
روز جهانی زن؛ آغاز سیاستهای سرکوبگرانه علیه زنان در دیکتاتوری مذهبی
در بررسیهای مرتبط با روز جهانی زن، یکی از مهمترین دورهها به سرکوب گسترده زنان در دوران حاکمیت ولایت فقیه مربوط میشود. این سیاستها از نخستین ماههای استقرار این ساختار آغاز شد. خمینی پس از به قدرت رسیدن در سال ۱۳۵۷ سیاستهای زنستیزانه را آشکار کرد. حجاب اجباری در جامعه، مدارس و ادارات اعمال شد. همزمان شعار «یا روسری یا توسری» به عنوان نماد فشار علیه زنان مطرح شد. این سیاست آزادی پوشش را از زنان سلب کرد. حجاب اجباری تنها به پوشش محدود نماند. این سیاست به مقدمهای برای محدود کردن آزادیهای اجتماعی تبدیل شد. آزادی بیان، آزادی مطبوعات، آزادی اجتماعات و آزادی انتخاب نیز به تدریج محدود شد. در بسیاری تحلیلها، این روند نقطه آغاز سرکوب سیستماتیک زنان محسوب میشود.
روز جهانی زن؛ شکلگیری ساختار تبعیض علیه زنان
خمینی پیش از به قدرت رسیدن وعدههایی درباره حقوق برابر زنان مطرح کرده بود. پس از استقرار حاکمیت جدید، این وعدهها تحقق نیافت. او اعلام کرد که زنان عقل ناقص دارند. بر همین اساس، زنان از برخی مناصب حکومتی و قضایی کنار گذاشته شدند. در قوانین موجود نیز زنان از برابری کامل در موضوعاتی مانند ارث محروم شدند. این سیاستها بخشی از ساختار تبعیضآمیز علیه زنان را شکل داد. در واکنش به این شرایط، بسیاری از زنان مسیر مقاومت را انتخاب کردند. در تحلیلهای مرتبط با روز جهانی زن، این مقاومت یکی از ویژگیهای مهم این دوره شناخته میشود.
روز جهانی زن؛ ضرورت تغییر ساختارهای تبعیضآمیز
در بحثهای مرتبط با روز جهانی زن، موضوع پایان دادن به تبعیض ساختاری علیه زنان یکی از محورهای اصلی است. در برخی کشورها تبعیض علیه زنان در قوانین و ساختارهای سیاسی نهادینه شده است. در چنین شرایطی بسیاری از تحلیلها تأکید میکنند که بدون تغییر ساختار سیاسی، رفع تبعیض امکانپذیر نیست. در جوامعی که قوانین تبعیضآمیز برقرار است، تحقق برابری حقوق زن و مرد نیازمند تغییر نظام حاکم است. این تغییر میتواند زمینه رفع تبعیضهای قانونی و اجتماعی را فراهم کند. در بسیاری از دیدگاهها، این مسئله بخشی از مطالبات مطرح شده در چارچوب روز جهانی زن محسوب میشود.
روز جهانی زن؛ کاهش فاصله میان قانون و واقعیت
در کشورهایی که برابری حقوق زن و مرد در قانون پذیرفته شده است، چالش اصلی فاصله میان قانون و واقعیت اجتماعی است.
در چنین شرایطی برخی راهکارها برای کاهش این شکاف مطرح شده است. یکی از مهمترین راهکارها اجرای سیاستهای تبعیض مثبت به نفع زنان است. هدف از این سیاستها افزایش حضور زنان در مدیریت سیاسی و اجتماعی است. مشارکت فعال زنان میتواند به کاهش نابرابریهای تاریخی کمک کند. در بسیاری از تحلیلهای مرتبط با روز جهانی زن تأکید میشود که حضور زنان در سطوح بالای تصمیمگیری ضروری است. اجرای سهمیه برابر در ساختارهای مدیریتی و قانونگذاری یکی از روشهای پیشنهادی است. برخی کشورها مانند فرانسه، سوئد و کانادا تجربه اجرای چنین سیاستهایی را داشتهاند.
روز جهانی زن، تحقق برابری واقعی
در دیدگاههای مطرح شده در چارچوب روز جهانی زن، تحقق برابری واقعی تنها با تغییر قوانین حاصل نمیشود. این هدف نیازمند تغییر نگرش اجتماعی نیز هست. از میان بردن دیدگاههای مردسالارانه، کاهش خشونت علیه زنان و پایان بهرهکشی جنسی از زنان از جمله اهداف این مسیر است. تحقق کامل برابری زمانی ممکن میشود که این آرمان به باور عمومی جامعه تبدیل شود. در چنین شرایطی میتوان پایان تبعیض علیه زنان را جشن گرفت.
