فرستنده خبر اقای نوید احمدفخرالدین ٣٠-٠٣-١٣٩۵
اواخر فروردین ماجرای قتل یک کودک شش ساله توسط نوجوانی 17 ساله شنیده شد؛ این نمونهای از رفتارهای پرخطر در جامعه ماست که این روزها انواع آن در حال گسترش است و سن ابتلا به آسیبها پایین آمده؛ بهطوریکه بسیاری از مسئولان را متوجه نیاز به آموزش مهارتها از سنین کودکی کرده است.
به گزارش مهرخانه، صدای زنگ مدرسه شنیده میشود؛ موجی از پسران نوجوان با سرعت به خیابان میآیند. یکی به دنبال دیگری میدود؛ یکی دیگر فریاد میکشد؛ دانشآموز دیگری کیف همکلاسیاش را گرفته و میدود. اینها تصاویر آشنایی هستند که شاید بسیاری از ما در ساعات تعطیلی مدارس با آن روبهرو شدهایم و اینگونه رفتارها را مقتضی سن نوجوانی دانستهایم، اما چه میشود که ناگهان میبینیم همین رفتارها به ضرب و جرح میانجامد؟ آیا اختلالات روانی در نوجوانان افزایش یافته است؟ آنها مهارتهای زندگی را نیاموختهاند؟ یا شرایط جامعه منجر به بروز برخی آسیبها در نوجوانان شده است؟ آسیبهایی که پیش از این در سنین زیر 18 سال کمتر به چشم میخورد و امروز با افزایش آن روبهرو هستیم.
رفتارهای پرخطر دانشآموزان دختر و پسر
خسرو رشید در مقالهای با عنوان «رفتارهاي پرخطر در بين دانش آموزان نوجوان دختر و پسر شهر تهران» که با حمایت مالی صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران وابسته به نهاد ریاستجمهوری در سال 91 انجام داد و در شماره 57 فصلنامه علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی منتشر شد، به تحلیل رفتارهای پرخطر در این گروه و با هدف همهگيرشناسي رفتارهاي پرخطر در ميان دانشآموزان نوجوان دختر و پسر شهر تهران پرداخت.
این پژوهش که در آن وضعیت موجود نوجوانان دختر و پسر دانشآموز شهر تهران مورد بررسی قرار گرفت (میزان شیوع رفتارهای پرخطر)، نوعی پژوهش توصیفی است که به منظور آگاهی از واقعیتهای موجود انجام شده است؛ چیزی که از آن بهعنوان همهگیرشناسی یاد میشود. با توجه به اینکه براساس پژوهشهای قبلی میزان شیوع رفتارهای پرخطر در میان نوجوانان شهر تهران بالاست، این پژوهش تنها در شهر تهران انجام شده است. جامعه آماری پژوهش شامل همه دانشآموزان دختر و پسر مقطع متوسطه شهر تهران است که در سال تحصیلی 91-1390 مشغول به تحصیل بودند. این تحقيق به روش پيمايشی بوده كه با استفاده از پرسشنامه محققساخته و اقتباسشده از نمونه آمريكايي، در بين 1280 نفر از دانش آموزان دختر و پسر پايههاي مختلف مقطع متوسطه شهر تهران انجام شد.
چه رفتارهایی پرخطر هستند؟
امروزه از سوءمصرف مواد و دیگر رفتارهایی که بر رشد و بهزیستی عمومی نوجوانان اثر منفی میگذارند یا از پیروزی و موفقیت و نیز از رشد آیندهشان جلوگیری میکنند، به نام «رفتارهای پرخطر» یاد میشود. به بیان دیگر، رفتارهای پرخطر هم دربرگیرنده رفتارهایی است که میتواند آسیبهای آنی جسمانی پدید آورند (مانند زد و خورد)، و هم رفتارهایی که پیامدهای منفی به همراه دارند (مانند سوءمصرف مواد). رفتار پرخطر همچنین میتواند از راه آسیبرسانی به رشد طبیعی یا جلوگیری از پرداختن و درگیرشدن در تجربههای معمول متناسب با سن، بر نوجوانان اثر بگذارد.
رفتارهایی که انواع آسیبهای اجتماعی، جسمانی یا روانی در پی دارند و نیز گروهها یا افرادی که به دلایل ژنتیک یا عوامل محیطی آمادگی دچارشدن به انواع آسیبهای اجتماعی، جسمانی یا روانی را دارند، پرخطر خوانده میشوند.
تا سال 2030، میزان مرگ و میر ناشی از مصرف دخانیات در جهان به 10 میلیون نفر در سال میرسد
از طرفی رشد میزان شیوع رفتارهای پرخطر در میان قشرهای گوناگون جامعه تا آنجا بوده است که به یکی از موارد جدی تهدیدکننده سلامت جوامع در طول سالهای گذشته تبدیل شده و به دلیل اهمیت آن، مورد توجه سازمانهای بهداشتی، مجریان قانونی، و سیاستگذاران اجتماعی قرار گرفته است. برای نمونه پیشبینی شده است که تا سال 2030، تنها میزان مرگومیر ناشی از مصرف دخانیات در جهان به رقم 10 میلیون نفر در سال برسد و اگر پیامدهای جسمی، روانی و اجتماعی سایر رفتارهای پرخطر همانند سوءمصرف مواد دیگر، خشونت و روابط جنسی پرخطر را نیز به حساب آوریم، آسیبهای وارده چندین برابر خواهد شد که بیش از هر گروهی نوجوانان را در خطر قرار میدهد.
تأثیر جنسیت در رفتارهای پرخطر
در میان نوجوانان نیز گاه به تفاوتهایی در میزان پرداختن به رفتارهای پرخطر اشاره شده است که بخشی از آن به تفاوتهای جنسیتی برمیگردد. برای نمونه در بررسیها به این نتیجه رسیدهاند که در مردان برخلاف زنان هیچگونه ارتباطی بین عوامل محیطی و سوءمصرف مواد وجود ندارد و زنان به احتمال بیشتری تحتتأثیر عوامل مربوط به والدین قرار میگیرند. آنها همچنین برخی از ویژگیهای شخصیتی را با سوءمصرف مواد مرتبط میدانند که از جمله این ویژگیها عصیانگری، ارزشهای غیرسنتی، فقدان تأکید بر پیشرفت بر مردان، ملامت، بیاعتمادی و دفاعیبودن در زنان است.
گستردهشدن رفتارهای پرخطر در ایران
شیوع رفتارهای پرخطر در ایران روز به روز ابعاد گستردهتری به خود میگیرد. با توجه به گستره رفتارهای پرخطر در میان نوجوانان کشور ایران و نیز مسائل و مشکلات گوناگونی که بهدنبال رفتارهای پرخطر از جمله مصرف مواد بهوجود میآید و با توجه به روند رو به رشد رفتارهایی همانند سوءمصرف مواد در بسیاری از کشورها و از جمله کشور ما، بررسی رفتارهای پرخطر و شناسایی میزان همهگیری این دسته از رفتارها اهمیت مییابد.
پژوهشها نشان میدهد: مصرف الکل؛ شایعترین رفتار پرخطر نوجوانان
براساس یافتههای یک پژوهش در سال 1384، مصرف الکل با 21.6 درصد شایعترین رفتار پرخطر در میان نوجوانان کشور بوده است، پس از آن کشیدن سیگار با 21 درصد، رفتار جنسی ناایمن با 19.5 درصد، خشونت با 10.4 درصد، مصرف مواد با 10.1 درصد و اقدام به خودکشی با 6.2 درصد قرار دارند. پژوهش دیگری در سال 1387 نشان میدهد مصرف الکل با 25.7 درصد شایعترین رفتارهای پرخطر در میان نوجوانان و جوانان (15 تا 35 ساله) شهر تهران و پس از آن مصرف مواد محرک و داروهای روانگردان با 7.2 درصد و 3.8 درصد قرار دارند.
یافتههای پژوهش دیگری در سال 1387 در زمینه شیوع رفتارهای پرخطر در دانشآموزان مقطع متوسطه شهر تهران نشان داد که بر حسب یک خردهمقیاس پنج قسمتی، به ترتیب خردهمقیاسهای گرایش به جنس مخالف با 3.24 درصد، رابطه و رفتار جنسی با 2.15 درصد، مصرف الکل با 2 درصد، سیگار کشیدن با 1.87 درصد و مصرف مواد مخدر و روانگردان با 1.74 درصد دارای بیشترین فراوانی بودند.
شیوع رفتارهای پرخطر در پسران دانشآموز بیشتر از دختران
علاوه بر یافتههای بالا و با توجه به معنیداری تفاوت میانگین رفتارهای پرخطر دانشآموزان دختر و پسر مورد بررسی، میتوان چنین نتیجهگیری کرد که به احتمال 99 درصد میانگین این رفتارها در بین دختران و پسران متفاوت است؛ بهطوریکه میزان شیوع رفتارهای پرخطر در پسران دانشآموز بیشتر از دختران دانشآموز مقطع متوسطه است. اما در گروههای سنی مختلف، شیوع رفتارهای پرخطر یکسان است و میتوان چنین نتیجهگیری کرد که میانگین رفتارهای پرخطر نوجوانان دانشآموز در ردههای سنی مورد بررسی تفاوتی با هم ندارد و همه آنها به یک اندازه به رفتارهای پرخطر میپردازند.
با توجه به یافتههای تحقیق حاضر، رفتارهای پرخطری همانند سوءمصرف مواد (الکل، سیگار، قلیان، حشیش، تریاک و مانند اینها)، خشونت و رفتارهای جنسی در میان نوجوانان دانشآموز مقطع متوسطه شهر تهران بسیار شایع است.
رفتارهاي پرخطر در بين دانشآموزان نوجوان/ بیش از 30 درصد دانشآموزان تجربه رابطه جنسی با میل خود را دارند
یافتههای این پژوهش با یافتههای پژوهشهای قبلی همانندیها و تفاوتهایی را نشان میدهد که بیشترین تفاوت در زمینه میزان مصرف قلیان در این پژوهش (که در پژوهشهای پیشین مورد بررسی قرار نگرفته بود) و نیز میزان بالای مصرف سیگار و رابطه جنسی بهدستآمده در این پژوهش دیده میشود.
|
نوع رفتار پرخطر |
پسر |
دختر |
کل |
|
داشتن چاقو و … بیرون از خانه (جز مدرسه) |
21.9 |
9.4 |
15.6 |
|
همراهداشتن چاقو و پنجهبوکس در مدرسه |
20.4 |
7.9 |
14.1 |
|
کتککاری در بیرون از خانه (جز مدرسه) |
36.9 |
19.4 |
28.1 |
|
کتککاری در مدرسه در 12 ماه گذشته |
34.2 |
18.3 |
26.2 |
|
رابطه جنسی اجباری |
17.1 |
12.6 |
14.8 |
|
اقدام به خودکشی در 12 ماه گذشته |
9.1 |
10.4 |
9.7 |
|
تجربه کشیدن سیگار |
38.5 |
32 |
35.2 |
|
تجربه قلیان کشیدن |
54 |
49.1 |
51.5 |
|
تجربه مصرف الکل |
32.2 |
22.6 |
27.4 |
|
تجربه مصرف حشیش |
7.4 |
3.3 |
5.3 |
|
تجربه مصرف تریاک |
4.8 |
2 |
3.3 |
|
تجربه مصرف کوکایین |
3.2 |
1 |
2 |
|
تجربه مصرف هرویین |
2.2 |
0.8 |
1.5 |
|
تجربه مصرف کراک |
2.8 |
0.2 |
1.5 |
|
تجربه مصرف کریستال |
4.4 |
1.8 |
3 |
|
تجربه مصرف متادون |
3.8 |
2.2 |
2.9 |
|
تجربه مصرف اکس |
5.2 |
2.3 |
4.2 |
|
تجربه مصرف سایر مواد |
5.3 |
2 |
3.6 |
|
تجربه رابطه جنسی با میل خود |
33.9 |
27 |
30.4 |
|
استفاده از کاندوم در آخرین رابطه جنسی |
46 |
36.4 |
43.7 |
شاهد تغییر مسیر آسیبها از سنتی به مجازی هستیم/ علت چیست و چه باید کرد؟
سیدحسن موسوی چلک، مدیرکل دفتر مدیریت عملکرد سازمان بهزیستی کشور و رییس انجمن مددکاری، در مورد آسیبهای عمده در سنین نوجوانی به خبرنگار مهرخانه گفت: اغلب این آسیبها مربوط به حوزه روابط با جنس مخالف، سیگار، مواد مخدر، خشونت یا ضرب و جرح، سرقت و آسیبهای فضای مجازی میشود. هرچه جلوتر میرویم، شاهد تغییر مسیر آسیبها از سنتی به مجازی، آسیبهایی با شادی آنی یا آسیبهای ناشی از مسائل جنسی هستیم. از ویژگیهای این آسیبها جوانپسندتربودن آنهاست که سنین پایینتر به آنها علاقهمندی بیشتر دارند. گرایش به مواد مخدر صنعتی، آسیبهای مجازی، آسیبهای اخلاقی، دعوا و ضرب و جرح در تیپ جوان و نوجوان بیشتر است.
روند آسیبها در نوجوانان رو به رشد است
او ادامه داد: با توجه به ساختار جمعیت کشورمان که جمعیت جوان قابل ملاحظهای داریم، آسیبهای اجتماعی را در این گروه با روندی رو به رشد میبینیم. آموزش، محوریترین کار برای مقابله با کاهش سن آسیبهای اجتماعی است. باید آموزش برنامههای پیشگیری و مهارتهای مقابله با مشکلات از دوران کودکی و متناسب با شرایط سنی افراد شروع شود و از تمام محیطها و ظرفیتها اعم از مدرسه، تشکلهای جوانان، تشکلهای غیر دولتی، حوزه گروههای خودیار، دانشگاه و مطبوعات برای آموزش استفاده شود؛ بدون شک یکی از محوریترین کانون ها برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی مدرسه و محیطهای آموزشی است. آموزش و پرورش در حد وسع خود تلاش میکند؛ بهویژه در چند سال اخیر این توجه بیشتر شده، اما آموزش و پرورش بهعنوان یکی از بزرگترین وزارتخانهها آنقدر دغدغههای دیگری دارد ( از تأمین حقوق معلمان تا نوسازی مدارس و فراهمکردن تجهیزات) که شاید پیشگیری از آسیبهای اجتماعی اولویت اول آن نباشد. بدون شک اگر آموزش و پرورش در این حوزه حمایت شود، میتواند یکی از بهترین کانونها برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی باشد؛ زیرا قشر زیر 18 سال با آموزش و پرورش ارتباط دارند.
سند ائتلاف ملی «نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان»
با نگاهی به وضعیت نوجوانان که بیشتر آنها زمان زیادی از روز خود را در مدرسه میگذرانند، توجه به برنامهریزی ویژه با قابلیت اجرا احساس میشود. در این زمینه 16 آذر سال 94 شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی سند ائتلاف ملی «نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان» را تحت عنوان میثاق همکاریهای چندجانبه میان وزارت آموزش و پرورش، قوه قضاییه، سازمان مدیریت و برنامهریزی آموزشی، وزارت تعاون، کمیته امداد، وزارت بهداشت، ناجا، سازمان بهزیستی کل کشور و بنیاد برکت تصویب کرد.
در این سند تفاهم چندجانبه تأکید شده است که در راستای عمل به منویات مقام معظم رهبری مبنی بر تلاشی سازمانیافته، علمی و فراقوهای، ائتلاف ملی به منظور استقرار نظام مراقبت اجتماعی دانش آموزان با هدف استفاده حداکثری از توان و ظرفیت علمی، خدمتی، حمایتی، اجرایی، نظارتی و تامینی به منظور تحقق پیشگیری رشدمدار و توجه به رشد و تکامل یکپارچه دانشآموزان بهصورت مشترک بین وزارت آموزش و پرورش، قوه قضائیه، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کمیته امداد حضرت امام خمینی(ره)، نیروی انتظامی، وزارت تعاون و بنیاد برکت تشکیل و سند ائتلاف ملی نظام مراقبت اجتماعی دانش آموزان منعقد شد.
این سند دارای دو بخش ترویجی و اجرای آزمایشی است که بر اساس آییننامه تدوینشده اواخر سال 94 در سه استان اجرای پایلوت میشود و با شروع سال تحصیلی 94-95 در تمام استانها اجرا خواهد شد. در این سند به مهار زمینههای آسیب اجتماعی در سه فضای مدرسه، خانواده و محله با تأکید بر مدرسه به عنوان جدیترین فضای اجتماعی کودکان نوجوانان پرداخته شده است.
تأمین و ارتقای مراقبتهای اجتماعی از دانشآموزان مدارس با رویکرد توانمندسازی مدرسهمحور، استقرار نظام جامع مراقبت اجتماعی برای دانش آموزان (مدرسهمحور، خانوادهمحور، محلهمحور) از طریق مشارکت بینبخشی مبتنی بر مدل بومی و سبک زندگی اسلامی- ایرانی، گسترش آموزشهای رشدمدار در زمینه پیشگیری از رفتارهای پرخطر، آسیبهای اجتماعی و بزهکاری، ایجاد نظام شناسایی دانشآموزان آسیبپذیر و آسیبدیده از طریق چکلیستهای علمی، طراحی و توسعه مداخلات موثر حمایتی و توانمندسازی برای دانشآموزان، استقرار نظام ارجاع مناسب ارایه خدمات و حمایتها به دانشآموزان، ظرفیتسازی جهت افزایش عوامل محافظتکننده و کاهش عوامل مخاطرهآمیز دانشآموزان در مدرسه، خانواده و محله و همافزایی منابع و برنامههای دستگاهها و نهادها و بسیج ظرفیت مشارکت مردمی و خیریه برای نظام مراقبتهای اجتماعی اهداف ذکرشده در این سند هستند.
فاز اجرایی سند به این صورت است که مرحله اول در مدارس سه شهرستان به صورت آزمایشی و ارزیابی اثربخشی (سال آخر برنامه پنجم و سال اول برنامه ششم منطبق با سال تحصیلی 95-1394 و 96-1395) اجرا میشود. مرحله دوم ارزشیابی و اعتبار بخشی و تعمیم به مدارس یک شهرستان از هر استان کشور (سال دوم وسوم برنامه ششم منطبق با سال تحصیلی 98-1397 و 97-1396) است. مرحله سوم نیز تسری، تثبیت و استقرار به مدارس کل کشور است.
به گزارش مهرخانه، با توجه به آمارها و تحلیل هایی که در این گزارش بیان شد، لازم است مسئولان در کارگروه های مختلف و در اجرای سند ائتلاف ملی «نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان» با انجام همکاری های برنامهریزیشده و به دور از موازیکاری در این زمینه اقدامات ویژهای را در نظر بگیرند.
